Tag Archives: Nagpanchami

Nagpanchami Festival – श्रावण शुध्द पंचमी: – नागपंचमी


Nagpanchami Festival

श्रावण शुध्द पंचमी: – नागपंचमी (Nagpanchami)

फार पुर्वीपासुन आपल्याकडे नागाला देव मानून पुजा करण्याची परंपरा आपल्या संस्कृतीत रुढ आहे. शेतातील उंदरांचा साप नाश करतात म्हणून सापाला शेतकर्याचा मित्र म्हणतात . प्राणी व पक्षी यांच्या प्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी सण साजरे करण्याची प्रथा आपल्या संस्कृतीत फार पुर्वी पासून आहे . म्हणूच आपल्याकडे नागपंचमी साजरी केली जाते .
फार वर्षापुर्वी ’ नाग ’ वंशाचे लोक रहात होते. नंतर आर्यांचे भारतात आगमन झाले . आर्यं आणि नाग यांच्यात वारंवार भांडणे होत. एकदा अस्तिक ऋषींनी ही भांडणे मिटवली. नाग लोकांनी हा आनंद नाग पुजनाने व्यक्त केला . म्हणून नागपंचमी साजरी केली जाते . अशी एक पुराणात कथा आहे .
नागपंचमीबाबत दुसरी एक कथा अशी आहे की , कृष्ण गायीगुरांसह यमुनेच्या काठावर जात असे . त्या नदीतील कालिया नावाच्या सापाने गोकुळवासी भयभीत झाले होते परंतु श्रीकृष्णाने कालियामर्दन केले आणि त्याच्यावर विजय मिळवला तो दिवस श्रावण पंचमीचा होता . तेव्हापासुन नागपंचमीची प्रथा सुरु झाली असेही मानले जाते .
Nagpanchami
महाराष्ट्रात सांगली जिल्ह्यातील “बात्तिस शिराळे” इथं नागपंचमीचा सण मोठया प्रमाणात साजरा केला जातो . तेथे जिवंत नाग पकडून त्याची पुजा करतात, नागाची वाजतगाजत मिरवणूक काढतात आणि पुजा झाल्यानंतर परत सोडुन देतात.
महाराष्ट्रात नागपंचमीचा सण सर्वत्र साजरा केला जातो . घरात नागाची प्रतिमा काढून किंवा नागाच्या मुर्ती आणून पुजा केली जाते . घरात नागाची पुजा केल्यानंतर त्याचे घरात वास्तव्य राहिल म्हणुन बाहेर जाऊन वारुळाचीसुध्दा पुजा केली जाते . नागोबाची पुजा करून त्याला दूध लाह्यांचा नैवद्य दाखवतात.
Nagpanchamiया दिवशी नागाला ईजा होऊ नये म्हणून शेतकरी शेतात नागंर देखील फिरवत नाही . या दिवशी घरात विळी देखील वापरली जात नाही . या सणाला नववधू माहेरी येतात, झिम्मा फुगडी खेळतात . झाडाला झोके बांधुन झोके खेळतात. पुर्वी लहान वयातच मुलींची लग्न होत. नववधुनां मोकळेपणाने खेळता यावे , मन मोकळे करता यावे यासाठी पंचमीच्या दिवशी गावाबाहेर झोपाळे बांधण्याची प्रथा आहे.
नागदेवतेबाबतची श्रध्दा आपल्याकडे फार पुर्वीपासुन दिसते . म्हणुनच देवदेवतांसोबत नागाच्या प्रतिमाही दिसतात. आपल्याकडे सापांबद्द्ल बर्याच गैरसमजुती आहेत, साप हा मांसाहारी आहे तो दुध पित नाही . सापाला कान नसतात त्यामुळे त्याला ऎकु येत नाही . तो पुंगीच्या आवाजावर नाही तर हलचालींवर डोलतो . सापाला स्मरण शक्ती नाही त्यामुळे त्याला डुख धरणे शक्य नाही . साप हा सरपटणारा भित्रा प्राणी आहे तो स्वसंरक्षणासाठीच चावा घेतो .
जगभरात सापाच्या एकूण २५००जाती आहेत त्यातील १५०जातींचे साप विषारी आहेत. भारतात २१६ जातींचे साप आढळतात त्यातील केवळ ५३ विषारी आहेत. नाग (कोब्रा ) घोणस , मण्यार हे साप अत्यंत विषारी आहेत.
“संकलन -उदयराज कुलकर्णी”
For more information on different festivals of India, please visit our Festivals Section.